Wie beschermt het land?

Over adat, land, recht en wat een nieuwe generatie meekrijgt

Afgelopen zaterdag stond tijdens het seminar Adat and the Moluccas in Museum Sophiahof een onderwerp centraal dat zich moeilijk in één Nederlands woord laat vangen: adat.

Het seminar werd verzorgd door Ron Habiboe en Rob Tupan, in samenwerking met Universitas Pattimura, Museum Maluku en Museum Sophiahof. Vanuit Universitas Pattimura waren Prof. Dr. Pieter Kakisina en Dr. Revency Vania Rugebregt aanwezig. Historicus Wim Manuhutu leidde het gesprek als moderator.

De centrale vraag was wat adat en de verhouding tot nationaal recht betekenen voor Molukkers in Nederland. Maar gedurende de ochtend kwam steeds een fundamentelere vraag naar voren:

Wie beschermt het land?

Adat is groter dan traditie

Adat wordt soms vertaald als traditie of gewoonte, maar daarmee doen we het begrip tekort.

Adat is een overkoepelend systeem van regels, relaties, rechten, verantwoordelijkheden en gebruiken die binnen gemeenschappen van generatie op generatie worden doorgegeven. Het kan gaan over hoe een gemeenschap is georganiseerd, wie gezag draagt, hoe mensen zich tot elkaar verhouden en welke verantwoordelijkheden zij hebben tegenover hun omgeving.

Hoe dat systeem precies wordt ingevuld, verschilt per eiland, streek en gemeenschap.

Binnen adat komen daarom verschillende begrippen samen. Een negeri is bijvoorbeeld de gemeenschap en het territorium waarbinnen adat vorm krijgt. Soa verwijst naar verwantschaps- en organisatieverbanden. Een raja/kepala desa vervult binnen veel negeri een traditionele gezagspositie en saniri verwijst naar een bestuurlijke of overlegstructuur.

Ook relaties tussen gemeenschappen hebben er een plaats in. Pela verwijst naar historische verbondsrelaties tussen negeri, terwijl gandong verbonden is met verwantschap en gedeelde oorsprong. De baileo is een gemeenschappelijke ruimte waar onder meer adat-aangelegenheden kunnen plaatsvinden.

Wanneer de juridische dimensie centraal staat, spreken we van hukum adat: adatrecht of gewoonterecht.

Het zijn dus geen verschillende woorden voor hetzelfde. Ze laten zien hoe breed adat is: van familie en gemeenschap tot bestuur, recht, land en verantwoordelijkheid.

En juist bij dat laatste stonden we tijdens het seminar langer stil.

Sasi: wanneer een gemeenschap een grens stelt

Sasi is waarschijnlijk een van de bekendste voorbeelden van adat op de Molukken.

Een gebied, gewas of natuurlijke hulpbron kan gedurende een bepaalde periode worden gesloten voor gebruik. Er wordt bijvoorbeeld tijdelijk niet geoogst of gevist.

Maar achter zo’n verbod ligt een groter principe. Sasi gaat ook over de vraag wie iets mag gebruiken, wanneer dat mag en wanneer een gemeenschap besluit dat iets met rust moet worden gelaten. Daarmee raakt het aan verantwoordelijkheid voor land, zee en natuurlijke hulpbronnen. Niet alles wat beschikbaar is, hoeft onmiddellijk te worden gebruikt.

Zo hebben wij als team bijvoorbeeld sasi toegepast bij de tentoonstelling In Eigen Woorden. Voordat de tentoonstelling voor bezoekers openging, werd de ruimte tijdelijk gesloten. Ook voor medewerkers gold in die periode het verbod om de tentoonstelling te betreden.

Soms moet iets kunnen groeien of herstellen voordat mensen er opnieuw gebruik van maken. Dat maakt sasi meer dan een traditie. Het is ook een manier waarop binnen adat afspraken over gebruik en bescherming concreet kunnen worden gemaakt.

Matakau: bescherming zichtbaar maken

Naast sasi kwam ook matakau ter sprake. Op een historische foto uit onze collectie zien we bijvoorbeeld een matakau waarbij een Alifoer achter een matakau staat. Een matakau kan binnen bepaalde gemeenschappen worden gebruikt om land, gewassen, bezit of natuurlijke bronnen te beschermen tegen ongeoorloofd gebruik.

Waar sasi ons iets vertelt over de regel of beperking, brengt matakau ons bij bescherming, waarschuwing en het markeren van een grens.

Die twee zijn niet hetzelfde, maar ze kunnen wel vanuit dezelfde bredere wereld van adat worden begrepen. Wie alleen naar een matakau kijkt, zou daarin misschien iets mysterieus, spiritueels of magisch kunnen zien. Zonder de context van adat missen we echter een belangrijk deel van het verhaal. Hoewel adat vaak in verband wordt gebracht met het bovennatuurlijke, spiritualiteit en voorouderverering, doen we het begrip daarmee tekort. Adat is namelijk niet per definitie een godsdienst. Het omvat gebruiken, regels, waarden en afspraken die bepalen hoe mensen binnen een gemeenschap met elkaar, hun omgeving en hun erfgoed omgaan.

De interessantere vraag is niet alleen: wat zien we? Maar ook: wat wordt hier beschermd, tegen wie, en wie heeft het gezag om die bescherming in te stellen?

Daarmee bewegen we van een object of gebruik naar een veel grotere discussie over land en recht.

Matakau is een vorm van bescherming binnen adat. Het markeert een grens en waarschuwt dat land, gewassen of bezit niet zomaar gebruikt mogen worden. Beschermen is ook begrenzen. Matakau maakt die grens zichtbaar. Een gebruik binnen de bredere wereld van adat.

Wie heeft het recht om te beslissen?

Binnen een negeri adat bestaan historisch gegroeide structuren van gezag, rechten en mandaat. De positie van de raja hoort daarbij.

Daarnaast bestaat het formele Indonesische bestuursstelsel, waarin onder andere de kepala desa – letterlijk het dorpshoofd – een bestuurlijke functie vervult.

Juist waar deze systemen elkaar ontmoeten, ontstaan ingewikkelde vragen.

Want een gemeenschap kan vanuit adat weten welke families met bepaald land verbonden zijn, wie een mandaat heeft of wie bepaalde rechten bezit. Maar wanneer zo’n recht binnen het formele recht moet worden verdedigd, kan mondeling overgedragen kennis alleen onvoldoende blijken.

Dan wordt de vraag:

Hoe bewijs je een recht dat binnen de gemeenschap al generaties wordt erkend, wanneer de formele documentatie ontbreekt?

Dat maakt documentatie belangrijk.

Tijdens het seminar werd gesproken over trainingen waarin mensen leren verslag te leggen van wat er op verschillende plekken op de Molukken gebeurt en hoe dergelijke situaties zich verhouden tot het nationale recht. Dat klinkt administratief, maar raakt aan iets fundamenteels. Als kennis over rechten, grenzen en mandaten voornamelijk binnen gemeenschappen wordt overgedragen, kan ontbrekende documentatie uiteindelijk gevolgen hebben voor de mogelijkheid om die rechten formeel te verdedigen.

Daar ontstaat spanning tussen hukum adat en het nationale recht.

Maar kennen jongeren de adat nog?

Wie tijdens het seminar de zaal inkijkt, ziet vooral volwassenen van middelbare en oudere generaties. Jongere gezichten zijn minder vertegenwoordigd. Juist bij een gesprek over het voortbestaan en doorgeven van adat valt dat op.

Die kwetsbaarheid zit niet alleen in wetten en documenten. Ze zit ook in kennisoverdracht. Veel jongeren weten dat adat bestaat. Ze herkennen misschien woorden als sasi, pela, gandong of raja. Ze kennen gebruiken uit hun familie of negeri.

Maar weten dát iets bestaat, is iets anders dan begrijpen waarom het bestaat.

Waarom wordt bepaald land beschermd? Waar komt het gezag van een raja vandaan? Wat betekent een mandaat? Waarom mag gedurende een bepaalde periode niet worden geoogst? En welke verantwoordelijkheid heb je tegenover land dat al generaties met een gemeenschap verbonden is?

Daar ligt misschien een van de belangrijkste opdrachten voor de toekomst van adat.

Niet alleen vertellen wat de regels zijn, maar ook waar ze vandaan komen en welke waarden ze beschermen.

Wie jongeren leert over sasi, leert ze daarmee ook iets over grenzen. Over verantwoordelijkheid. Over de gedachte dat de natuur niet alleen iets is waarvan je neemt, maar ook iets waartoe je je moet verhouden.

Adat, geloof en verandering

Ook geloof maakt het gesprek over adat complex. Sommige adatpraktijken worden verbonden met spiritualiteit en voorouders en kunnen schuren met christelijke of islamitische overtuigingen. Tegelijkertijd laat sasi gereja zien dat adat en geloof ook met elkaar verweven kunnen raken.

Adat staat dus niet stil. Het verandert en krijgt binnen gemeenschappen nieuwe vormen. Daarmee wordt vooral de vraag belangrijk: welke betekenis geven nieuwe generaties eraan? En wat betekent dit voor Nederland?

Dat brengt ons terug bij de centrale vraag van het seminar: wat betekent adat voor Molukkers in Nederland?

De bescherming van land en natuurlijke hulpbronnen lijkt misschien ver weg, maar onze consumptie is ermee verbonden. Wat wij hier kopen, eten en gebruiken, heeft elders gevolgen. Een principe als sasi krijgt daardoor ook hier betekenis: niet alles wat beschikbaar is, hoeft onmiddellijk te worden genomen.

Adat op afstand

Voor Molukkers in Nederland ontstaat nog een ander spanningsveld. Door afstamming en familiebanden kunnen mensen zich verbonden voelen met een negeri, het land van hun voorouders en de adat die daarbij hoort. Vanuit die verbondenheid kan ook een verantwoordelijkheid worden gevoeld om het land te beschermen.

Maar wat binnen adat als recht wordt erkend, hoeft binnen het nationale recht niet automatisch dezelfde betekenis te hebben. Voor nazaten in Nederland kan dat extra ingewikkeld zijn wanneer zij geen Indonesisch staatsburger zijn.

Dit spanningsveld staat niet op zichzelf. Vraagstukken rond afstamming, land, zeggenschap en de bescherming van natuurlijke bronnen komen vaker voor en vinden ook hun weerklank binnen de Molukse gemeenschap in Nederland. Tijdens het seminar werd duidelijk dat mensen hier tegen juridische grenzen aanlopen en zoeken naar mogelijkheden om vanuit Nederland voor deze belangen op te komen. Ook de vraag of andere juridische wegen, bijvoorbeeld op Europees niveau, daarin een rol zouden kunnen spelen, kwam ter sprake. Een concreet antwoord daarop kwam tijdens het seminar niet; het laat vooral zien hoe actueel en complex deze vraagstukken zijn.

Wat betekent een recht of verantwoordelijkheid vanuit adat wanneer je dat binnen het formele recht niet op dezelfde manier kunt uitoefenen?

Juist voor de Molukse diaspora is dat een wezenlijke vraag. De afstand tot de Molukken verbreekt de familiegeschiedenis en verbondenheid niet, maar kan wel van invloed zijn op de formele mogelijkheden om vanuit Nederland naar die verantwoordelijkheid te handelen.

Misschien is daar geen eenvoudig antwoord op. Maar juist daarom is het belangrijk om deze gesprekken te blijven voeren: tussen generaties, tussen Nederland en de Molukken, en tussen adat en het formele recht.

Met het seminar Adat and the Moluccas is dat gesprek dan ook niet afgerond. Museum Maluku verwacht in de toekomst vaker seminars als deze te organiseren, waarin ruimte is voor kennis, verschillende perspectieven en vragen die niet altijd een eenvoudig antwoord kennen.

Want adat doorgeven begint niet alleen bij weten wat het was, maar ook bij samen onderzoeken wat het vandaag betekent.